BON ECHO PROVINCIAL PARK, ONTARIO, LIPIEC/SIERPIEŃ 2025—CZĘŚĆ DRUGA: ZWYKŁA DROGA DO DOMU, KTÓRA PRZERODZIŁA SIĘ W KANADYJSKĄ PRZYGODĘ HISTORYCZNĄ

THIS BLOG IS AVAILABLE IN THE ENGLISH LANGUAGE/TEN BLOG JEST DOSTĘPNY W JĘZYKU POLSKIM

KLIKNIJ TUTAJ, ABY PRZECZYTAĆ CZĘŚĆ PIERWSZĄ TEGO BLOGA

POWRÓT DO DOMU: CMENTARZ KIDD, KSIĄŻKA MELCHIORA WAŃKOWICZA „TWORZYWO”, DAVID FIFE I RED FIFE, MIEJSCE EKSPLOZJI ORAZ WIOSKA LAKEFIELD I JEJ BOGATE DZIEDZICTWO LITERACKIE

***

BONUS: KAWA Z MNISZKA LEKARSKIEGO WEDŁUG SUSANNY MOODIE ORAZ JESZCZE JEDEN SUBSTYTUT KAWY PIONIERÓW: KENTUCKY COFFEETREE (KŁĘK KANADYJSKI)

Spakowaliśmy się i wyjechaliśmy w piątek, 1 sierpnia 2025 roku, w 81. rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego. Zamiast autostrady 401 wybraliśmy Highway 7, zatrzymując się w Havelock, aby zobaczyć istniejącą stację kolejową. Zjechaliśmy z Highway 7 na Apsley Dummer 7 Line, następnie skręciliśmy w Dummer–Apsley Line i pojechaliśmy na północ drogą South Dummer 5 Line Road. Tuż przed Webster Road zauważyliśmy po prawej stronie niewielki pionierski cmentarz – Kidd Cemetery (44°24'24.9"N 78°03'46.2"W / 44.406917, -78.062833). Większość pochówków pochodziła z drugiej połowy XIX wieku, a tylko dwa z lat 1906 i 1907.

Cmentarz Kidd Cemetery

Później, już po powrocie do domu, przeprowadziłem krótkie poszukiwania i odkryłem związek z historią, którą wiele lat temu przeczytałem w jednej z moich ulubionych książek.

W 1982 roku, będąc w Austrii, otrzymałem polską książkę Melchiora Wańkowicza Tworzywo (dostępną po angielsku jako Three Generations). Jest to niezwykła, genialna i wciągająca opowieść o czterech polskich imigrantach, którzy przybyli do Kanady w latach 1900–1929. Z tej książki dowiedziałem się wielu fascynujących szczegółów dotyczących historii Kanady – do tego stopnia, że Kanadyjczycy często byli zaskoczeni moją „rozległą wiedzą na temat historii Kanady”. Jeden z imigrantów, Stanisław Gąsior, przybył wraz z rodzicami w 1900 roku. Otrzymali oni dwie działki po 160 akrów każda, położone w środku gęstego lasu. Później przeniósł się do Saskatchewan i ostatecznie stał się bardzo zamożnym farmerem, wychowując 13 dzieci.

W latach 30. XX w. jego sąsiad, pułkownik Winston MacManus, często zasięgał jego rady. Podczas jednego z takich spotkań w sierpniu 1939 roku, gdy rozmawiali o cenach pszenicy na przestrzeni lat, doszło do następującej wymiany zdań:

***

— Nie można powiedzieć, kanadyjska pszenica nie tak już bardzo mrozu się boi.

— Co, hę?... Prawda?... — pułkownik przeszedł ni z tego, ni z owego do chełpliwego tonu. — A wiesz pan, panie Gąsior, skąd się taka pszenica wzięła w Kanadzie? Wy, młodzi — Gąsiorowi grdyka skoczyła w górę i w dół — teraz za innymi gatunkami gonicie, ale ta poczciwa Red Five przez pól wieku bogactwo Kanadzie dawała, zasypaliśmy nią glob ziemski.

Pogładził sumiastego wąsa z dumą, jakby to nikt inny, tylko Mac Manusowie wyprodukowali to ziarno pełne konsystencji, mniej obawiające się mrozów, z którego wyrosła potęga koncernów młynarskich w St. Paul i Minneapolis.

— Pamiętam, ojciec zawsze tę historię opowiadał, jak jego dziad Dawid miał przyjaciela Fife'a i syn tego przyjaciela, nazwany Dawidem na pamiątkę ojca, gospodarował koło Peterborough w Ontario. U nas, Szkotów, przyjaźń przechodzi z ojca na syna, i Arthur, to znaczy ojciec ojca, często tego Dawida nawiedzał. I nieraz narzekali, że pszenica za długo dojrzewa i mrozy ją często łapią. Umyślili napisać do znajomego Szkota w Glasgow, żeby przysłał próbkę jakiegoś ziarna z północnych krajów, które też mają wczesne mrozy. Właśnie w porcie Glasgow stal okręt z Gdańska z polską pszenicą i znajomy posłał im próbkę. To był 1842 rok. Z całej próbki wzeszło pięć kłosów, z czego dwa krowa zjadła. Dawid Fife trząsł się nad nimi nie na próżno, bo też te trzy kłosy zmieniły losy Kanady. Nikt już potem dziesiątki lat nie sial innej pszenicy jak Red Fife.

***

 Portret Davida Fife'a, twórcy pszenicy Red Fife
Źródło: Wikimedia Commons

Rzeczywiście, David Alexander Fife (1805–1877) wraz ze swoją rodziną wyemigrował w 1820 roku do Otonabee Township w hrabstwie Peterborough, w Górnej Kanadzie, gdzie zajął się rolnictwem. Przypisuje mu się wyhodowanie odmiany pszenicy znanej później jako Red Fife. Do około 1915 roku Red Fife pozostawała dominującą odmianą pszenicy zarówno w Kanadzie, jak i w Stanach Zjednoczonych. Później skrzyżowano ją z inną odmianą, tworząc pszenicę Marquis, która przez kilka kolejnych lat dominowała w uprawach, podobnie jak wcześniej Red Fife.

W 2003 roku zobaczyłem w pobliżu Peterborough w Ontario tablicę historyczną z następującym napisem:

Pszenica Red Fife, wcześnie dojrzewająca odmiana o wysokiej jakości, została odkryta w 1842 roku przez Davida Fife’a na poletku doświadczalnym na jego farmie w tym miejscu. Przez ponad 60 lat była „pszenicą jarą” w Kanadzie. Otworzyła potencjał zbożowy Zachodu i jest odmianą macierzystą słynnej pszenicy Marquis.

Niedawno w BLOGU o wycieczce do Minnesoty w 2024 roku opisywałem historię Wendelina Grimma, który dzięki wytrwałości wyhodował pierwszą mrozoodporną odmianę lucerny w Ameryce Północnej Dzięki niczemu bardziej spektakularnemu niż uparta wytrwałość i staranna selekcja wyhodował pierwszą naprawdę mrozoodporną odmianę lucerny w Ameryce Północnej. Według naukowców od spraw rolniczych, było to najważniejszym osiągnięciem w rozwoju upraw w Ameryce Północnej aż do wynalezienia kukurydzy hybrydowej.

James Kidd (urodzony w 1813 r. w Szkocji, zmarł w 1875 roku)

Powróćmy teraz do cmentarza Kidd Cemetery. Jedną z pochowanych tam osób był James Kidd, urodzony w Szkocji (1813–1875), prawdopodobnie protoplasta rodziny Kidd oraz założyciel cmentarza. Miał córkę, Christinę Ann „Christy” Kidd Fife (1838–1920), która urodziła się i zmarła w hrabstwie Peterborough. Poślubiła ona Sylvestera Hutchisona Fife’a (1835–1911), również urodzonego i zmarłego w hrabstwie Peterborough, syna Davida Alexandra Fife’a. W ten sposób James Kidd i David Fife stali się wzajemnie swoimi teściami – to niewielkie, lecz intrygujące historyczne powiązanie.

Niedaleko cmentarza znajdowała się tablica historyczna upamiętniająca wybuch dynamitu w 1885 roku (N 44° 22.151 W 078° 13.454), którą Krzysztof uważnie przeczytał:

WYBUCH DYNAMITU W 1885 ROKU

4 września 1885 roku James Simmons i George Morton przewozili ładunek dynamitu z Tweed do Burleigh Falls w Ontario, konnym wozem z obręczami ze stali na kołach. Dynamit miał zostać użyty przy budowie śluzy Trent-Severn w Burleigh Falls. Zatrzymali się na noc w hotelu w Indian River w Ontario, a następnego dnia ruszyli w kierunku Burleigh Falls przez granicę township’ów Douro–Otonabee oraz drogą, która obecnie jest częścią Highway 28. Około godziny 9:45 rano mieszkańcy okolicy zostali zaniepokojeni potężnym wybuchem dynamitu na Highway 28, około 4,1 km na północ od County Road 4.

Panów Morton i Simmons nigdy więcej nie widziano. W miejscu eksplozji odkryto kratery o głębokości około trzech metrów, a konie i wóz znaleziono około 15 metrów po obu stronach kraterów. Pozostały jedynie fragmenty ciał mężczyzn, koni i wozu; opisano je jako „zmasakrowane ponad wszelki opis”. Kawałki drewna i stali z wozu odnaleziono w odległości od 100 do 200 jardów.

Wybuch był słyszany w Lakefield oraz w odległych miejscowościach, takich jak Peterborough, Warsaw, Young’s Point i Madoc. Wkrótce na miejsce eksplozji przybyły tłumy ludzi, niektórzy poszukiwali szczątków ofiar. „Co kilka minut znajdowano coś nowego i wstrząsającego.” Podobno miejsce to odwiedziło ponad 1000 osób oraz 300 powozów.

Samuel Strickland

Następnie udaliśmy się do Lakefield (44°25'19.5"N 78°16'21.7"W / 44.422083, -78.272694), bardzo atrakcyjnej, malowniczej i historycznej wioski, którą odwiedzałem już wielokrotnie. Została założona przez Samuela Stricklanda (1804–1867), którego okazała rezydencja nadal tam stoi. Napisał on książkę Twenty-Seven Years in Canada West [Dwadzieścia siedem lat w Kanadzie Zachodniej (czyli dzisiejszym Ontario)] , szczegółową relację ze swojego życia i czasów spędzonych w Kanadzie. 

Jego dwie siostry, Susanna Moodie (1803–1885) oraz Catharine Parr Traill (1802–1899), wyemigrowały z Anglii w 1832 roku i założyły farmy w tej okolicy. Stały się bardzo znanymi pisarkami, opisującymi trudności pionierskiego życia w Ontario. Do ich najbardziej znanych książek należą Roughing It in the Bush (W zmaganiu z kanadyjską dziczą) oraz Life in the Backwoods (Życie w kanadyjskiej głuszy) autorstwa Moodie, a także The Backwoods of Canada (Kanadyjska głusza) i Canadian Crusoes (Kanadyjscy Robinsonowie) autorstwa Parr Traill.

Również pragnąłbym dodać, że słynna pisarka kanadyjska, Margaret Atwood, była w znacznym stopniu inspirowana twórczością Susanna Moodie. Atwood bezpośrednio nawiązała do pionierskich doświadczeń Moodie w tomie poetyckim z 1970 roku The Journals of Susanna Moodie. W książce tej poetka w wyobraźni odtwarza głos i losy Moodie. Wiersze przedstawiają kolejne etapy jej życia: przybycie do Kanady, lata spędzone w dziczy oraz nawet jej „życie pośmiertne”, w którym pojawia się jako duch nawiedzający współczesny kanadyjski krajobraz. Atwood wykorzystuje postać Moodie jako symbol, aby zbadać psychologiczne doświadczenie osadników oraz złożoną relację między człowiekiem a kanadyjską naturą.

            

                    

I jeszcze mogę dodać, że ich siostra Agnes Strickland, mieszkająca w Anglii, była bardzo znaną autorką biografii królowych Anglii (Lives of the Queens of England). Również gdy Agnes przygotowywała do publikacji książkę brata Samuela Stricklanda Twenty-Seven Years in Canada West, złagodziła opisy trudów pionierskiego życia, usunęła niektóre bardziej brutalne lub przyziemne szczegóły oraz nadała tekstowi bardziej „elegancki”, angielski charakter. Była ponoć dość zszokowana szczerością opisów swoich sióstr z Kanady. Dla niej wizja życia w kolonii powinna być bardziej „cywilizowana” i zgodna z gustem brytyjskiej klasy średniej. Tak więc Agnes reprezentowała perspektywę metropolii, a siostry w Kanadzie — perspektywę pionierów.

Nad miastem, na zboczu wzgórza, stał kiedyś kamienny anioł. Zastanawiam się, czy nadal tam stoi, ku pamięci tej, która wyzbyła się swego słabego ducha.
Te wersy, umieszczone na kanadyjskim znaczku pocztowym przedstawiającym autorkę, otwierają kanadyjską powieść z 1964 roku The Stone Angel  (Kamienny Anioł) Margaret Laurence, wprowadzając czytelnika w historię dziewięćdziesięcioletniej Hagar Shipley, która spogląda wstecz na swoje życie. Posąg anioła symbolizuje upartą dumę i emocjonalną sztywność, które określają charakter Hagar oraz jej niezdolność do okazywania słabości i wrażliwości.

Inna wybitna kanadyjska pisarka, Margaret Laurence (1926–1987), mieszkała w Lakefield i zmarła w wyniku samobójstwa (cierpiała na raka płuc) w swoim domu przy 8 Regent Street. Przed jej dawną rezydencją znajduje się tablica historyczna:

Margaret Laurence

Kanadyjska pisarka

1926–1987

Urodzona w Neepawa w Manitobie, Margaret Laurence mieszkała i podróżowała po Anglii oraz Afryce, zanim zdecydowała się osiedlić w tym domu w Lakefield. W 1974 roku została pisarką-rezydentką na Trent University i była pierwszą kobietą pełniącą funkcję kanclerza tej uczelni w latach 1981–1984. Jej powieści szybko zdobyły uznanie krytyków i są obecnie uważane za klasykę literatury kanadyjskiej.

„Kultywuj w swojej pracy i w swoim życiu sztukę cierpliwości oraz pogódź się ze swoimi nieuniknionymi ludzkimi ograniczeniami, jednocześnie starając się poszerzać granice swojego zrozumienia, swojej wiedzy i swojej współczucia.”

Dom, w którym mieszkała Margaret Laurence w Lakefield

Catharine Parr Traill zmarła w Lakefield, a jej dom „Westove” nadal stoi; przed nim znajduje się następująca tablica historyczna:

Catharine Parr Traill 1802–1899

Członkini literackiej rodziny Stricklandów, ta utalentowana autorka poślubiła porucznika Thomasa Trailla i wyemigrowała do Górnej Kanady w 1832 roku. Przez siedem lat bezskutecznie próbowali założyć dochodową farmę na zalesionych terenach w Douro Township. Następnie mieszkali w Ashburnham i nad jeziorem Rice. W 1862 roku, po śmierci męża, córki pani Traill zakupiły „Westove” i tam spędziła resztę swojego życia. Jej najbardziej znana książka, The Backwoods of Canada (Kanadyjska głusza), oparta jest na jej pionierskich doświadczeniach. W Studies of Plant Life in Canada (Studia nad roślinnością Kanady) oraz innych pracach udowodniła również, że była utalentowaną botaniczką.

Catharine Parr Traill (z lewej strony) w domku "Westcove" w Lakefield, prawdopodobnie 1898 lub 1899 roku. 

Domek "Westcove" w Lakefield w 2003 roku, w którym Catharine Parr Traill mieszkała od 1860 r. do swojej śmierci 29 sierpnia 1899 roku

Lakefield jest również siedzibą prestiżowej Lakefield College School. Wśród jej absolwentów znajdują się: książę Andrew (Andrzej), książę Yorku; Felipe VI, król Hiszpanii; Ian Binnie, sędzia Sądu Najwyższego Kanady; oraz David Miller, były burmistrz Toronto. Około 20 lat temu odwiedziłem tę szkołę i odbyłem krótką wycieczkę po jej terenie. Szkoła jest położona nad brzegiem rzeki Otonabee i powiedziano mi, że wielu rodziców odwiedzających tam swoje dzieci jest tak zachwyconych jej pięknym położeniem, że sami chcieliby w niej się uczyć! W pobliżu znajduje się również wyspa nazwana na cześć księcia Andrzeja, choć podobno jej nazwa miała zostać zmieniona z oczywistych powodów.

Stacja kolejowa w Lakefield w 1910 roku

Ta same stacja kolejowa w Lakefield w 2003 roku. Obecnie w niej mieści się znany antykwariat

We Lakefield znajduje się także stara stacja kolejowa, która wiele lat temu mieściła księgarnię z używanymi książkami. Tory kolejowe zostały dawno usunięte, a dawną trasę kolejową przekształcono w trasę rekreacyjną. Na budynku stacji kolejowej nadal można zobaczyć wyblakły napis: „Peterborough--10 mil.”

W tym miejscu znajdowała się farma Susanny Moodie, na której przez prawie 7 lat starała się ujarzmić dziką przyrodę i którą opisała w swojej książce

Pokazałem Krzysztofowi tablicę historyczną wskazującą miejsce, gdzie kiedyś stała farma Susanny Moodie, a także pojechaliśmy na koniec drogi, gdzie mieszkała rodzina Catherine (tej „mojej” Catherine, NIE Catharine Parr Traill).

Susanna Moodie 1803–1885

Tutaj znajdowała się farma i domostwo Susanny Moodie, sławnej kanadyjskiej pisarki, która osiedliła się w Douro w 1834 roku z mężem i dwiema córkami. Trzej pierwsi synowie urodzili się tutaj. Po sześciu latach wielkich trudności, w nieskutecznej próbie ujarzmienia dziczy, przenieśli się do Belleville w 1840 roku. Tam Susanna pisała powieści i regularnie współpracowała z Victoria Magazine oraz Literary Garland w Montrealu, oprócz pisania opowiadań o życiu na farmie w swojej najsłynniejszej książce Roughing It in the Bush (W zmaganiu z kanadyjską dziczą). Wraz z literacką siostrą, Catharine Parr Traill, która mieszkała i pisała na sąsiedniej farmie, jest znana jako jedna z „Matron literatury kanadyjskiej”.

Odwiedziliśmy także Cenotaph Park w Lakefield i odczytaliśmy nazwiska lokalnych obywateli, którzy służyli w różnych wojnach. Znajdowała się tam kolejna tablica historyczna poświęcona Susannie Moodie:

Susanna Moodie 1803–1885

Ta utalentowana pisarka, żona emerytowanego oficera armii brytyjskiej, wyemigrowała z mężem i córką do Górnej Kanady w 1832 roku. W 1834 roku przenieśli się na pobliską działkę, aby być bliżej jej brata, Samuela Stricklanda, i siostry Catharine Parr Traill. Kolejne sześć lat nieudanych prób zagospodarowania dzikiego terenu stało się tematem jej najsłynniejszego dzieła Roughing It in the Bush (W zmaganiu z kanadyjską dziczą). W 1840 roku przenieśli się do Belleville, gdzie Moodie redagowali i byli głównymi współpracownikami krótkotrwałego Victorian Magazine, a Susanna pisała wiele powieści i wierszy. Jej wkład przez wiele lat stanowił podstawę The Literary Garland, publikacji w Montrealu.

Kościół Christ Church w Lakefield, ufundowany głównie przez Samuela Stricklands

Później odwiedziliśmy teren kościoła Christ Church, gdzie pochowani są mąż Catharine Parr Traill oraz Samuel Strickland, a także wielu wczesnych osadników. Przed kościołem stoi kolejna tablica historyczna:

Pułkownik Samuel Strickland 1804–1867

Kościół ten został zbudowany w 1853 roku głównie dzięki staraniom Samuela Stricklanda. Był członkiem angielskiej rodziny, w której było kilku odnoszących sukcesy pisarzy; wyemigrował do Górnej Kanady (obecnie Ontario) w 1825 roku. Po gospodarowaniu w Otonabee Township, od 1828 do 1831 roku pracował w Canada Company jako nadzorca osadnictwa. W 1831 roku stał się jednym z pierwszych osadników Douro i później założył tam szkołę dla osób zainteresowanych rolnictwem pionierskim. Jego książka Twenty-Seven Years in Canada West [Dwadzieścia siedem lat w Kanadzie Zachodniej (czyli dzisiejszym Ontario)] jest wyjątkowa jako zapis życia wykształconej osoby spędzonego na rolniczej granicy. Pułkownik Strickland pochowany jest na terenie tego kościoła.

Grób Samuela Stricklanda przy kościele Christ Church w Lakefield, założyciela Lakefield

Miałem nadzieję odwiedzić spektakularne centrum/sklep indiański Whetung Ojibwa Centre w rezerwacie Curve Lake First Nation, ale zamykano go o godzinie 17:00. Zamiast tego skierowaliśmy się na zachód, a potem wjechaliśmy na Highway 35. Aby uniknąć typowych korków na Highway 401, zdecydowałem się użyć Highway 407, płatnej autostrady. Kosztowało mnie to prawie 22 dolary — całkiem rozsądna cena, biorąc pod uwagę, że odcinek, z którego skorzystaliśmy, miał około 60 km.

Jeden z grobów na cmentarzu kościoła Christ Church w Lakefield. Dużo ludzi wówczas umierało młodo, szczególnie dzieci oraz kobiet podczas porodu. Agnes Strickland (1858-1880), wnuczka Samuela Stricklanda, założyciela Lakefield, zmarła w wieku 22 lat, rok po ślubie z Samuelem Philip Wiggs. 

PODSUMOWANIE

Choć wyjazd był stosunkowo krótki, okazał się niezwykle bogaty — zarówno jako przygoda biwakowa, jak i podróż w przeszłość. Cieszyłem się, że mogłem ponownie zobaczyć park oraz ocenić zniszczenia pozostawione przez burzę typu derecho, a Krzysztof z entuzjazmem wracał do miejsc, których nie widział od 31 lat. Udało nam się także zwiedzić okoliczne tereny, odkryć nowe ciekawe miejsca i znaleźć kolejną obiecującą lokalizację na przyszłe biwakowanie, pływanie na kanu i wędkowanie.

Ostatecznie nawet droga powrotna stała się częścią tej przygody, zamieniając się w interesującą i inspirującą lekcję historii Kanady.

******************************

BONUS: KAWA Z MNISZKA LEKARSKIEGO WEDŁUG SUSANNY MOODIE

Na początku XIX wieku życie pionierów w Górnej Kanadzie było pełne trudności i wymagało ogromnej zaradności. W odległych osadach wiele produktów, które w Anglii uchodziły za zwyczajne, było bardzo drogie lub wręcz niedostępne. Do takich luksusów należały między innymi herbata i kawa. Nic więc dziwnego, że osadnicy często próbowali zastępować je napojami przygotowywanymi z lokalnych roślin. Jednym z takich pomysłów była kawa sporządzana z korzeni mniszka lekarskiego. O swoim eksperymencie z tym niezwykłym napojem w bardzo ciekawy sposób napisała Susanna Moodie w swojej słynnej książce Roughing It in the Bush (W zmaganiu z kanadyjską dziczą), opisującej życie pionierów w kanadyjskiej puszczy.

„Jesienią roku 1835 pomagałam mężowi przy wykopywaniu ziemniaków na polu. Zauważywszy wśród nich wielką ilość dorodnych korzeni mniszka, przypomniałam sobie o kawie z tej rośliny i postanowiłam przygotować ją na naszą kolację. Nie mówiąc nic o tym mężowi, odrzuciłam na bok kilka korzeni, a gdy skończyliśmy pracę, zebrałam ich odpowiednią ilość do przeprowadzenia mojego eksperymentu. Starannie umyłam korzenie, pozostawiając jednak cienką brunatną skórkę, która je pokrywa, gdyż zawiera ona aromatyczny smak tak bardzo przypominający kawę, że podczas prażenia trudno ją od niej odróżnić.

Pokroiłam korzenie na małe kawałki wielkości fasoli i prażyłam je na żelaznej blasze w piecu, aż stały się tak brązowe i chrupiące jak ziarna kawy. Następnie zmieliłam je i wsypałam niewielką filiżankę powstałego proszku do imbryka, zalewając go wrzącą wodą i gotując przez kilka minut na ogniu. Rezultat przeszedł moje oczekiwania. Napój okazał się znakomity — o wiele lepszy niż zwykła kawa, którą kupowaliśmy w sklepach.

Dla osób mieszkających w puszczy, dla których herbata i kawa są bardzo drogimi artykułami luksusowymi, znajomość tej cennej właściwości rośliny rosnącej tak obficie na polach byłaby niezwykle pożyteczna. Przez wiele lat nie używaliśmy żadnego innego napoju; a moi indiańscy znajomi, którzy często odwiedzali nasz dom, chętnie przyjęli ten sposób i prosili mnie, abym pokazała im cały proces przygotowywania z korzeni mniszka kawy.”

*************************************

JESZCZE JEDEN SUBSTYTUT KAWY PIONIERÓW: KENTUCKY COFFEETREE (KŁĘK KANADYJSKI)

Historia pionierskich substytutów kawy nie kończy się na prażonych korzeniach mniszka lekarskiego. Wcześni osadnicy w Ameryce Północnej eksperymentowali z wieloma roślinami, próbując znaleźć napój przypominający kawę, którą znali z Europy. Jednym z najbardziej interesujących przykładów było drzewo Gymnocladus dioicus, niezwykła roślina pochodząca ze wschodniej i środkowej części Ameryki Północnej.

To charakterystyczne drzewo wytwarza duże, grube strąki zawierające kilka niezwykle twardych nasion przypominających duże ziarna. Wczesni osadnicy w Kentucky, Tennessee oraz w dolinie rzeki Ohio odkryli, że po odpowiednim uprażeniu nasiona te można zmielić i zaparzyć z nich ciemny napój przypominający kawę. Pomysł ten mógł pochodzić od rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej, którzy znali tę roślinę i wiedzieli, że nasiona wymagają starannego przygotowania.

W stanie surowym zawierają one toksyczne substancje, między innymi alkaloid cytyzynę, który może powodować poważne zatrucia. Uważano jednak, że długotrwałe i dokładne prażenie neutralizuje te toksyny. Po takim przygotowaniu nasiona można było zmielić i zagotować, uzyskując ciemny napar.

Dla wielu imigrantów i pionierów żyjących głęboko w północnoamerykańskich lasach takie eksperymenty były często koniecznością. Importowane towary, takie jak herbata czy kawa, były kosztownym luksusem, szczególnie w świeżo powstałych osadach oddalonych od portów i ośrodków handlowych. Wielu przybyszów z Wielkiej Brytanii czy Europy kontynentalnej znajdowało się w odległych osadach otoczonych dziką przyrodą i musiało polegać na tym, co oferowała im natura.

Prażone nasiona Kentucky coffeetree bywały więc czasem wykorzystywane jako substytut kawy. Napój z nich przygotowany miał wprawdzie ciemny kolor przypominający kawę, ale większość relacji zgodnie przyznaje, że jego smak pozostawiał wiele do życzenia. W przeciwieństwie do cykorii czy prażonego korzenia mniszka lekarskiego — które dają całkiem przyjemne napoje i do dziś można je kupić w sklepach — „kawa” z nasion Kentucky coffeetree nigdy nie zdobyła większej popularności. Gdy w XIX wieku prawdziwa kawa stała się łatwiej dostępna, osadnicy szybko porzucili ten eksperyment.

Kentucky coffeetree w zimę

Wcześni pionierzy nadali temu drzewu także osobliwy przydomek: „martwe drzewo”. Powód jest łatwy do zrozumienia dla każdego, kto obserwuje je w lesie. Kentucky coffeetree jest jednym z ostatnich drzew wypuszczających liście wiosną, a jesienią traci je wyjątkowo wcześnie. Przez długi czas jego grube gałęzie pozostają zupełnie nagie, tworząc na tle nieba szarą, niemal szkieletową sylwetkę. Dla imigrantów nieznających jeszcze północnoamerykańskiej przyrody mogło ono wyglądać jak drzewo już obumarłe.

Z tego powodu niektórzy pionierzy początkowo unikali wykorzystywania jego drewna, sądząc, że drzewo jest chore lub bezwartościowe. Dopiero później odkrywali, że „martwe drzewo” jest w pełni zdrowe i po prostu ma nietypowy rytm rozwoju.

Duże strąki zwisające z jego gałęzi często budziły ciekawość osadników. W ich wnętrzu znajdowało się kilka niezwykle twardych nasion, które z czasem stały się przedmiotem eksperymentów polegających na ich prażeniu i mieleniu w celu przygotowania napoju zastępującego kawę. Choć smak takiego napoju rzadko zbierał pochwały, historia Kentucky coffeetree doskonale pokazuje pomysłowość i zaradność dawnych pionierów.

W pionierskim folklorze wspominano czasem, że była to „kawa na trudne czasy”. Kiedy brakowało importowanych towarów lub gdy dostawy były zakłócone, osadnicy ponownie sięgali po takie lokalne substytuty. Nawet jeśli napój tylko w niewielkim stopniu przypominał prawdziwą kawę, mógł przynieść drobną pociechę w surowych warunkach życia na pograniczu cywilizacji.

Dziś Kentucky coffeetree sadzi się głównie jako ozdobne drzewo parkowe lub uliczne. Pozostaje ono jednak cichym przypomnieniem pomysłowości pierwszych pionierów Ameryki Północnej — ludzi, którzy w warunkach dzikiej przyrody nowego kontynentu próbowali z lokalnych roślin odtworzyć smaki i drobne wygody starego świata.

Jak wspominałem w moich blogach, po raz pierwszy zobaczyłem Kentucky coffeetree w Minnesocie—rosło wzdłuż szlaku rowerowego, blisko domu Catherine, jak też w Minnesota Arboretum. Za pomocą Internetu udało mi się je zidentyfikować i dowiedzieć się bardzo dużo ciekawych faktów na jego temat. Rzeczywiście, nawet w marcu strąki zawierające nasiona wciąż wisiały na gałęziach. 

Nasiona są notorycznie twarde — to ewolucyjna pozostałość z czasów, gdy dziś już wymarła megafauna mogła pomagać w ich kiełkowaniu. Ich powłoka jest tak bardzo twarda i nieprzepuszczalna, że wymaga skaryfikacji do kiełkowania—a w obecnych czasach raczej nie można liczyć, że zrobią to zwierzęta lub ptaki. Aby kiełkowały, należy naruszyć tę warstwę poprzez piłowanie lub moczenie w gorącej wodzie, aby umożliwić wchłanianie wody. Bez tego naturalne kiełkowanie nasion może trwać latami, jeśli w ogóle wykiełkują. Dlatego bez ingerencji człowieka jego propagacja jest prawie-że niemożliwa. Ja jednak wziąłem sprawy w swoje ręce i sam spiłowałem nasiona i obecnie posiadam kilka sadzonek tego drzewa.

Co ciekawe, niedawno jadąc samochodem zauważyłem kilka drzew Kentucky coffeetree rosnących w moim mieście! Jako że praktycznie każde drzewo na terenach publicznych jest zaznaczone i opisane na mapce internetowej miasta, okazało się, że rzeczywiście miałem rację! Będę więc musiał niebawem się tam udać i pozbierać więcej nasion, a po lekkim ich spiłowaniu, zasadzę je w doniczkach, a potem w ogrodzie.

Pionierzy piją 'kawę' z prażonych korzeni mniszka lekarskiego oraz prażonych nasion drzewa Kentucky Coffeetree podczas przerwy w codziennej ciężkiej pracy na roli

******************************

KLIKNIJ TUTAJ, ABY PRZECZYTAĆ CZĘŚĆ PIERWSZĄ TEGO BLOGA


THIS BLOG IS AVAILABLE IN THE ENGLISH LANGUAGE/TEN BLOG JEST DOSTĘPNY W JĘZYKU POLSKIM

WIĘCEJ ZDJĘĆ Z TEJ WYCIECZKI